Karol Sabath   
26.X.2003    
  

W nowych podręcznikach biologii do szkół ponadgimnazjalnych, jakie trafiły na rynek w związku z reformą szkolnictwa, można znaleźć podziały systematyczne odbiegające od przyzwyczajeń doświadczonych pedagogów (a także różniące się między sobą w książkach różnych autorów i wydawnictw).

Może to budzić irytację, zdziwienie i pytania: "To właściwie która systematyka jest poprawna?".

Trzeba pamiętać, że systemy klasyfikacyjne nie są dane raz na zawsze, nie są dogmatycznie uświęcone. To są (i były) wytwory człowieka, służące w dużej mierze celom praktycznym (porządkowaniu opisu świata przyrodniczego i jednolitemu nazewnictwu kategorii, jakie można w nim wyróżnić, aby stworzyć wspólny język różnych specjalistów z całego świata).
Zmiany w klasyfikacjach systematycznych odzwierciedlają zarówno postęp wiedzy, jak i różnice metodologiczne pomiędzy autorami.

Od półtora wieku biolodzy starają się budować systemy naturalne, odzwierciedlające postulaty Darwina: "wszelka poprawna klasyfikacja odtwarza genealogię" i "'układ naturalny' jest to układ, usiłujący przedstawić stosunki pokrewieństwa, w którym stopnie nabytych różnic oznaczone są terminami: odmiany, gatunki, rodzaje, rodziny, rzędy i gromady" wyrażone w 1859 roku w XIII (w późniejszych wydaniach XIV) rozdziale O powstawaniu gatunków.
Konkretna klasyfikacja wyraża zatem przyjętą przez danego autora hipotezę na temat przebiegu ewolucji danej grupy. Tak więc zmiany poglądów na filogenezę w obrębie jakiegoś taksonu przejawiają się w przenoszeniu jakichś gatunków czy większych grup w inne sąsiedztwo.

W ostatnich dziesięcioleciach ważnym bodźcem do takich korekt stały się coraz łatwiejsze do przeprowadzenia porównania molekularne (białek lub DNA) organizmów, które wskazują na ilościowo mierzalny stopień spokrewnienia poszczególnych grup.
Zazwyczaj potwierdzają one intuicje badaczy oparte na tradycyjnych metodach np. anatomii porównawczej, ale bywa, że skłaniają do zmiany utartych schematów, np. przegrupowania pokrewieństw niektórych typów bezkręgowców (np. wykazanie wśród piewoustych dwóch wyraźnych grup: lofotrochorowców Lophotrochozoa i wylinkowców Ecdysozoa) czy niektórych rzędów ssaków (por. np. Gore 2003).

Z drugiej strony, niektóre różnice systematyczne wynikają z przyjęcia innych założeń formalnych (przynależności do innej szkoły taksonomicznej) mimo zgodności poglądów na schemat pokrewieństw łączących dane grupy. Najpopularniejsza dziś szkoła, systematyka filogenetyczna (kladystyka) zakazuje formalnego wyróżniania grup parafiletycznych, tj. skupiających tylko niektórych potomków wspólnego przodka, z wyłączeniem innych, np. bardziej wyspecjalizowanych.
Tak więc wypada zrezygnować z formalnego posługiwania się takimi grupami jak "gromada gadów" czy "ryb".

Wreszcie pewien wpływ na preferowaną systematykę ma osobowość badacza: znany jest choćby podział na "rozdrabniaczy" (ang. splitters) i "scalaczy" (ang. lumpers) - jedni nadają chętnie rangę odrębnych rodzajów czy jednostek wyższego rzędu taksonom, które drudzy wrzucają do "jednego worka".
Np. tradycyjnie w systematyce hominidów dominowali "splittersi": człowiek należał do innej rodziny niż szympans, niemal każda skamieniałość praczłowieka dostawała odrębną nazwę gatunkową, a nawet rodzajową.

Wynikało to z subiektywnego postrzegania człowieka jako taksonu bardzo różniącego się od reszty ssaków i nadawaniu wielkiego znaczenia systematycznego różnicom, które w przypadku innych grup nie byłyby podstawą do wyodrębniani aż tylu taksonów tak wysokiej rangi.
Obecnie przeważa tendencja przeciwna.
Różnice molekularne między nami a szympansami są mniejsze od różnic między nimi a gorylami, nie mówiąc już o orangutanach, dlatego wielu prymatologów włącza dziś afrykańskie małpy człekokształtne do rodziny Hominidae.
Podobnie rodzaje i gatunki Pithecanthropus ercectus, Sinanthropus pekinensis włączono do jednego gatunku: Homo erectus, a rodzaje Plesianthropus, Zinjanthropus i Paranthropus - do rodzaju Australopithecus (zwykle łączy się je w podrodzaj Paranthropus) zob. Sabath 2003.