Karol Sabath   
18.VII.2004    
  

Powiązane: artykuł biologia latimerii.

Ryby trzonopłetwe poznali paleontolodzy już w XIX wieku.
Jedną z nich był Coelacanthus granulatus (nazwa rodzajowa znaczy dosłownie "pusty kolec" i odnosi się do promieni płetwy ogonowej, a gatunkowa odwołuje się do gruzełkowatej powierzchni łusek), opisany w 1836 roku przez szwajcarskiego geologa Louisa Agassiza (twórcy teorii powszechnych zlodowaceń, która położyła kres dyluwializmowi, czyli geologii potopowej, popularnej u progu XIX wieku).
Coelacanthus żył w Europie w późnym permie, ponad ćwierć miliarda lat temu. Od tego czasu poznano wiele gatunków kopalnych morskich ryb trzonopłetwych, które zaliczono do grupy celakantów (o różnej randze systematycznej, np. rzędu celakantokształtnych Coelacanthiformes).
Występowały one powszechnie w morzach do końca mezozoiku. Sądzono jednak, że wymarły równocześnie z dinozaurami, z końcem okresu kredowego.
Dlatego takim zaskoczeniem było odkrycie w 1938 roku współczesnego przedstawiciela tej grupy - latimerii.

Historia odkryć latimerii

Naukowe poznanie latimerii zaczęło się 23 grudnia 1938 roku w południowoafrykańskim mieście East London (Oos-Londen).
Kustosz miejscowego muzeum Pani Marjorie Courtenay-Latimer przyjechała taksówką do portu złożyć życzenia świąteczne znajomemu kapitanowi trawlera Nerine Hendrikowi Goosenowi, który dostarczał do muzeum ciekawe okazy morskiej fauny. Zauważyła wówczas niezwykłą niebieskawą rybę w srebrzyste cętki, złowioną poprzedniego dnia w sieci zarzucone u ujścia rzeki Chalumny do Oceanu Indyjskiego.

Statek Nerine

Udało się jej przekonać taksówkarza, by zabrał półtorametrową martwą rybę do samochodu i zawiózł do muzeum. Tam porównując okaz z ilustracjami w literaturze zoologicznej, pani Latimer dostrzegła jego podobieństwo do kopalnych ryb trzonopłetwych [tu kiedyś link do ryb trzonopłetwych], i domyśliła się, że ma do czynienia z niezwykła "żyjącą skamieniałością". Uświadomiwszy sobie znaczenie odkrycia, wysłała pilny list do profesora Jamesa Leonarda Brierleya Smitha, wykładającego chemię na Uniwersytecie im. Rhodesa w Grahamstown (Grahamstad), odległym o kilkadziesiąt kilometrów na południe, a zarazem znanego jako zapalony ichtiolog; kilka lat wcześniej prosił panią Latimer, by zwracała się do niego w razie kłopotów z oznaczaniem ryb. Do listu załączyła własnoręczny szkic tajemniczego zwierzęcia.

Smith otrzymał list dopiero po powrocie z ferii świątecznych i 3 stycznia 1939 roku przysłał telegram: "NAJWAŻNIEJSZE ZABEZPIECZYĆ SZKIELET I SKRZELA = RYBA OPISANA", sam jednak pojawił się w East London dopiero kiedy drogi stały się przejezdne, 23 lutego. Tymczasem okazało się, że próbując zachować wielkie cielsko rozkładające się szybko w upale (był to środek lata na południowej półkuli, a nie udało się przekonać właściciela chłodni, by ją przechował), rybę wypatroszono, a zdjęcia wnętrzności wykonane podczas sekcji okazały się nieudane.
Wobec braku odpowiedzi od Smitha przez kilka dni po wysłaniu listu wraz z kilkoma łuskami ryby, po świętach pani Latimer poleciła wyrzucić cuchnące wnętrzności.
Pani Latimer udało się z pomocą specjalisty od wypychania zwierząt ocalić wystarczająco dużo z osobliwego połowu kapitana Goosena, by J.L.B. Smith mógł opisać okaz naukowo, nadając mu nazwę Latimeria chalumnae na cześć odkrywczyni i miejsca złowienia.

Praca "A surviving fish of the Order Actinistia" ukończona cztery dni przed narodzinami pierworodnego syna, Williama, ukazała się w 1939 roku w Transanctions of the Royal Society of South Africa 27(1): 47-50. Smith zdawał sobie jednak sprawę, że do pełniejszego poznania współczesnej ryby trzonopłetwej potrzebny będzie kompletniejszy materiał. W tym celu ogłosił plakat z rysopisem latimerii w miastach portowych nad Kanałem Mozambickim i wzdłuż całego wschodniego wybrzeża Afryki. Odzewu na swój apel doczekał się jednak dopiero po 14 latach, i to z archipelagu Komorów, dość odległego od pierwszego miejsca złowienia latimerii.
Plakaty Smitha trafiły tam dzięki kapitanowi Ericowi Huntowi, którego zafascynował odczyt południowoafrykańskiego ichtiologa. Kiedy statek Nduwaro kapitana Hunta zawinął do portu Mutsamudu na komorskiej wyspie Anjouan 21 grudnia 1952 roku, pojawili się na nabrzeżu dwaj ludzie z latimerią: rybak Ahmadi Abdallah i nauczyciel Affane Mohamed, który zauważył, że ryba złowiona na hak przez Abdullaha przypomina tę z plakatu Smitha. Hunt wypłacił sto funtów szterlingów obiecanej nagrody, zasolił okaz i przewiózł na pobliską wyspę Mayotte, gdzie w porcie Dzaoudzi zakupił formalinę i nastrzyknął nią rybę, po czym zatelegrafował do Smitha. Ten namówił ówczesnego premiera Południowej Afryki, doktora D.F. Malana, do wysłania po rybę rządowego samolotu Douglas DC3 "Dakota" i osobiście przywiózł ją z Pamazi, gdzie czekał na niego Hunt.
Okaz ten miał zachowane wnętrzności, ale był nieco uszkodzony (brakowało jednej płetwy grzbietowej) i Smith opisał go pod inną nazwą (Malania anjouanae). W 1956 roku ukazała się książka Smitha o latimerii pt. The Old Fourlegs (Prastary czworonóg), z opisem perypetii towarzyszących odkryciom.

Kapitan Hunt zaginął na morzu w 1956 roku, po katastrofie swego szkunera.
Prof. J.L.B. Smith stał się czołowym autorytetem od ryb wód Oceanu Indyjskiego, wraz z żoną, prof. Margaret Smith, prowadząc założony przez siebie instytut ichtiologiczny w Grahamstown, noszący później jego imię, JLB Smith Institute of Ichtiology (obecnie South African Institute for Aquatic Biodiversity, SAIAB), prowadzący program naukowy badania latimerii.
W 1968 roku Smith popełnił samobójstwo po długiej chorobie. Kapitan Goosen zmarł po 50. rocznicy swego słynnego połowu, w 1988 roku. Pani Latimer zaś uzyskała w 1975 roku honorowy doktorat, w 1991 uświetniła wybicie okolicznościowej monety z latimerią [http://www.pibburns.com/cryptost/coelacan.htm] i dożyła wieku 97 lat (zmarła 17 maja 2004 roku). Oryginalny okaz latimerii z 1938 roku można oglądać w muzeum w East London, a drugi, z 1952 roku w Grahamstown, w SAIAB. Zdjęcia poszczególnych okazów latimerii i bohaterów historii jej odkrycia można znaleźć na stronie The Fish Out of Time .