W trakcie ewolucji kapitozaurów przemianom podlegała przede wszystkim czaszka (ryc. 1).
Mimo różnic w budowie czaszek jest kilka cech wspólnych dla wszystkich kapitozaurów, m.in.: znaczne wydłużenie części przedoczodołowej, udział jugale w budowie oczodołu, Z-kształtna linia naboczna na lacrimale, i supratemporale nie uczestniczące w krawędzi wcięcia usznego.

Czaszka Paratosuchidae była wąska, z małymi oczodołami w tylnej części, czaszka Mastodonsauridae zaś wąsko-trójkątna, ale z dużymi oczodołami, wydłużonymi kośćmi parietale, postorbitale i postfrontale, silnie skostniałym epipterygoidem.
Czaszka Eryosuchidae ma cechy pośrednie pomiędzy Mastodonsauridae i Parotosuchidae, wcięcie podniebienne bywa podzielone, oczodoły większe niż u innych kapitosaurów, ale mniejsze niż u mastodonzaurów.
U Paracyclotosauridae obszar zaoczodołowy czaszki jest silnie rozwinięty, pysk jest wąski, wklęsła krawędź tylna. Stenotosaurinae mają czaszkę trójkątną, z szeroką częścią policzkową i wąskim pyskiem.
Dla Heylerosaurinae charakterystyczna jest czaszka z silnie rozszerzoną częścią zaoczodołową.
Stosunkowo niedawno odkryta czaszka Tatrasuchinae podobna jest do Cyclotosaurinae, ale ma nie całkiem zamknięte wcięcie uszne.
Cyclotosaurinae cechuje szeroka czaszka z okrągłymi lub owalnymi nozdrzami.

Przodek kapitozaurów miał zapewne otwarte wcięcia uszne, małe okna podniebienne, krótką podstawę pterygoidu, exooccipitale nie połączone z pterygoidem, pterygoid stykał się z palatinum, exooccipitale kończyło się za oknem owalnym, basisphenoid był skostniały, frontale nie tworzyło krawędzi oczodołu, zęby na pterygoidzie i parasphenoidzie, kość kwadratowa była rozrośnięta do tyłu, a epipterygoid był mały.

Zmienności niektórych cech w czasie wykazuje generalną tendencję (Welles & Cosgriff 1965) do (1) obniżania wysokości czaszki, (2) zmniejszania się odległości między oczodołami, (3) zmniejszania się odległość między wcięciami usznymi, (4) przesuwania oczu do przodu a (5) otworu ciemieniowego do wcięcia usznego oraz (6) zwężania i wydłużania podstawy pterygoidu.

Maryańska i Shiskin (1996) twierdzili, że cyklotozaury są bardzo pierwotną grupą i umieszczają je jako jedną z pierwszych odgałęzień ewolucyjnych drzewa rodowego kapitozaurów.

Watson (1958) wyróżnił dwie linie ewolucyjne cyklotozaurów. Pierwsza zmierzała w kierunku płaskiej czaszki, ktora nie miała crista obliqua na pterygoidzie. Zaliczył tu tzw. prawdziwe cyklotozaury: C. robustus, C. posthumus, C. mordax i C. ebrachensis.
Drugą linię rozwojową stanowią gatunki z wysoką czaszką i crista obliqua Paracyclotosaurus davidi, P. hemprichi, Cyclotosaurus statonensis.
Uznał więc, że Cyclotosaurus statonensis, mimo podobieństwa anatomicznego do pozostałych cyklotozaurów, nie jest z nimi blisko spokrewniony.

Nowych informacji pogłębiających wiedzę o ewolucji cyklotozaurów dostarczają okazy znalezione w Krasiejowie.
Ciekawą cechą gatunku z Krasiejowa jest znaczne wydłużenie pterygoidu, kości kwadratowej i tabulare do tyłu, co powoduje, że staw żuchwowy jest widoczny z góry i wystaje poza dach czaszki. Jest to pierwotna cecha nie spotykana u cyklotozaurów znanych do tej pory.

Literatura

Maryańska, T. & Shishkin, M.A. 1996. New cyclotosaurid (Amphibia: Temnospondyli) from the Middle Triassic of Poland and some problems of interrelationships of capitosauroids. Prace Muzeum Ziemi 43, 53-83.

Schoch, R.R. & Milner, A.R. 2000. Handbuch der Paläoherpetologie. 3B, Stereospondyli. Stem-stereospondyli, Rhinesuchidae, Rhytidostea, Trematosauroidea, Capitosauroidea. 1-164. Verlag Dr. Friedrich Pfeil, Miasto. Warren, A.A. 1980: Parotosuchus from the early Triassic of Queensland and Western Australia. Alcheringa 4, 25-36

Warren, A.A. & Hutchinson, M.N., 1988: A new capitosaurid amphibian from the early Triassic of Queensland and the ontogeny of the capitosaurs. Paleontology 31, 857-876.

Warren, A.A. & Schroeder, N. 1995. Changes in the capitosaur skull with growth: an extension of the growth series of Parotosuchus aliciae (Amphibia, temnospondyli) with comments on the otic area of capitosaurs. Alcheringa 19, 41-46

Watson, D.M.S. 1958. A new labirynthodont (Paracyclotosaurus) from the Upper trias of New South wales. Bulletin of the British Museum, Natural History (Geology) 7, 233-263

Welles, S.P. & Cosgriff, J. 1965, A revision of labirynthodont family Capitosauroidae and a description of Parotosaurus peabodyi n. sp. from the Wupatki Member of the Moenkopi Formation of northern Arizona. 1-150. University of California Press, Berkeley and Los Angeles.

Polecamy tez: Jak sie robi cyklotozaura?