Homo sapiens sapiens (człowiek rozumny, AMH = "anatomically modern humans"), to nazwa stosowana do wszystkich późniejszych form Homo, które zdecydowanie odbiegają od Homo erectus - ostatnio coraz częściej zawężana tylko do ludzi anatomicznie nowoczesnych, a więc żyjących współcześnie i ich niedawnych przodków, określanych w Europie mianem kromaniończyków (od francuskiego schroniska skalnego Abri Cro-Magnon).

Palau, MiNr 1638(15.03.2000)

Homo sapiens różni się anatomicznie wykształceniem guzowatości bródkowej na żuchwie, cofniętą, pionową twarzoczaszką, zanikiem wałów nadoczodołowych, wysoko wysklepioną mózgoczaszką oraz delikatną budową szkieletu i wyższym wzrostem. Jego głównym atutem jest wysoko rozwinięty, sprawny mózg (1200-1500 cm3) i zdolność do artykułowanej mowy.
Człowiek cechuje się dużą inteligencją i wysokim stopniem rozwoju psychicznego, posługuje się mową, podlega ciągłej ewolucji kulturowej, której motorem jest zdolność abstrakcyjnego myślenia i świadomego, celowego podejmowania decyzji, a także rozwój pracy przy ciągłym doskonaleniu narzędzi, co sprzyjało daleko idącemu rozwojowi współżycia w społeczeństwie.

Najbliższym współcześnie żyjącym krewnym człowieka są szympansy, np. bonobo, u którego budowa białek surowicy krwi oraz układ aminokwasów hemoglobiny są niemal identyczne z analogicznymi cechami krwi ludzkiej; podobieństwo genetyczne ludzi i szympansów wynosi ok. 99 % (co oznacza, że w przeciętnym genie różnią nas pojedyncze mutacje).

Uzbekistan, MiNr 450 (10.05.2002)

Aby wyróżnić nowoczesne stadium kulturowe człowieka nadano mu nazwę neantropa, inaczej neoantropa (praludzi określano jako paleantropy). odpowiadające człowiekowi współczesnemu zarówno pod względem budowy fizycznej, jak i potencjalnych możliwości umysłowych, pojawiły się najwcześniej - bo ok. 140-100 tys. lat temu - w Afryce (Herto, Omo, Kibbish 1 i 2, ujście rzeki Klasies) oraz na Bliskim Wschodzie (Skhul i Qafzeh w Izraelu).
Znaleziska z Herto w Etiopii, liczące ok. 116 tys. lat i reprezentujące mniej więcej przodków współczesnej ludzkości, nazwano Homo sapiens idaltu. Dopiero ok. 45 tys. lat temu człowiek współczesny dotarł do Europy, gdzie zastał jeszcze grupy neandertalczyków, które wymarły dopiero kilkanaście tys. lat później.
Znaleziska plejstoceńskich ludzi o nowoczesnej anatomii, reprezentujących kultury górnego paleolitu określono mianem kromaniończyków (Homo sapiens fossilis, czyli kopalnego Homo sapiens).

Kuba, MiNr 4069 (30.10.1997)

Homo sapiens, tzw. człowiek z Crô-Magnon (ok. 30 tys. lat), ze schroniska skalnego Crô-Magnon w Les Eyzies-de-Tayac (dep. Dordogne, Francja), gdzie w 1868 roku znaleziono szczątki 5 szkieletów.
Jeden z nich, tzw. starzec z Crô-Magnon, był podstawą do identyfikacji typu kromaniońskiego.
Obecnie człowiek z Crô-Magnon zaliczany jest do anatomicznie współczesnego człowieka, szczątki kromaniończyków znajdowane są zawsze z narzędziami zaliczanymi do kulturowego okresu paleolitu górnego. Ludzie ci byli m.in. twórcami kultur oryniackiej, graweckiej i magdaleńskiej. Inwentarz tych kultur składa się z narzędzi z krzemienia, kości i rogu, rzeźb, dekoracji, malowideł na ścianach jaskiń, paciorków, figurek z gliny, instrumentów muzycznych, itp.

Szkielet z Crô-Magnon jest dość podobny do kośćców żyjących dziś ludzi i uważa się, że należał do osobnika tego samego gatunku co my. Kromaniończycy byli autorami najwspanialszych dzieł sztuki jaskiniowej, odnalezionych m.in. w jaskiniach Chauveta, Lascaux i Altamirze, oraz twórcami najdoskonalszych narzędzi kamiennych.

Kambodża, MiNr 2262(25.10.2001)

W porównaniu do neandertalczyków posiadali wyższe, bardziej wysklepione czaszki, niewielkie łuki brwiowe i wydatne bródki.
Cechował ich wysoki wzrost, smukłe nogi i zapewne spora siła fizyczna, przy wydatnej muskulaturze. Pojemność mózgoczaszki jest porównywalna z dzisiejszym człowiekiem, a nie miała cech, które by ją różniły od współczesnych ludzi odmiany białej. Kromanioidalne cechy przetrwały do dziś, głównie w pn.-zach. Europie.
Przedstawiciele tego typu anatomicznego mają bardzo jasną, wręcz różowawą skórę, włosy rude lub blond, mocną budowę ciała, szeroki prosty nos, szeroką twarz i głęboko osadzone, małe jasnoniebieskie oczy.

Kuba, MiNr 4070 (30.10.1997)

Czaszka Homo sapiens z Oberkassel koło Bonn, z podwójnego grobu (ok. 16-14 tys. p.n.e.) mężczyzny i kobiety odkrytego w 1914 roku.

Tutaj też znaleziono najstarsze w Europie szczątki udomowionego psa.