WCZESNE HOMINIDY (Orrorin, ardipiteki, australopiteki, Homo habilis)
PÓŹNOMIOCEŃSKIE HOMINIDY

Od 80 lat już wiadomo, że hominidy (dwunożne istoty człowiekowate) wyewoluowały w Afryce i, jak się ostatnio okazało, miało to miejsce już 6 mln lat temu. Jeszcze niedawno listę naszych przodków otwierały australopiteki, a chronologia antropogenezy nie przekraczała 4 mln lat.
Tymczasem w ostatnim dziesięcioleciu nastąpiła prawdziwa eksplozja nowych odkryć, w tym starszych niż australopiteki afrykańskich istot człowiekowatych - pochodzących ze schyłku miocenu. Formami tymi są etiopskie ardipiteki i kenijski orrorin. Ardipiteki datowane są na 5,8 - 4,4 mln lat; ich znalezione szczątki to przede wszystkim zęby, ale także fragmenty czaszek i szkieletu pozaczaszkowego, w tym kości palucha, które bez wątpienia wskazują na dwunożność. Kły tej formy natomiast są duże (wielkości kłów samicy szympansa) i wystające poza linię zgryzu. Orrorin datowany jest na 6 - 5,8 mln lat (późny miocen).
Odkryte do tej pory skamieniałości orrorina to przede wszystkim kości długie kończyn, w tym kości udowe, tak że dwunożność tej formy jest również niewątpliwa. To te właśnie istoty - ardipitek i orrorin - wyznaczają początek naszej afrykańskiej historii. Wątpliwości budzi przynależność do naszej linii rozwojowe odkrytego w 2001 roku sahelantropa z Czadu, datowanego na 7-6 mln lat. Bez szkieletu pozaczaszkowego trudno dowieść jego dwunożności, a pewne szczegóły budowy czaszki bardziej skłaniają do uznania go za małpę czworonożną (natomiast małe kły sugerują, że była to samica).
Niestety, najstarsze szczątki kostne należące do orrorina, ardipiteka i sahelantropa reprezentowane są w większości przez różne elementy kostne, co utrudnia ich porównanie.

AUSTRALOPITEKI

Przodków rodzaju ludzkiego należy z całą pewnością szukać wśród australopiteków - grupy gatunków plio-plejstoceńskich hominidów datowanych na ok. 4,2-1,3 mln lat temu, zamieszkujących duże obszary Afryki, od Etiopii po RPA (przede wszystkim jednak wzdłuż wielkiego wschodnio-afrykańskiego rowu tektonicznego). Pierwsze znalezisko australopiteka, tzw. dziecko z Taung, pochodzi z Transvaalu (RPA) z 1924 roku, a jego odkrywcą i autorem nazwy (Australopithecus dosłownie znaczy "południowa małpa") był Raymond Dart. Dart, wbrew temu co się wówczas sądziło, pokazał, że droga do człowieczeństwa rozpoczęła się od ciała, a nie od umysłu: australopiteki były istotami o małym mózgu (400-600 cm3, który mieścił się w granicach zakresu zmienności mózgu dużych małp człekokształtnych), ale dwunożnej lokomocji. Wyprostowana postawa ciała pozwalała im na wykorzystanie rąk do celów manipulacyjnych.

dziecko z Taung

R. Dart

Przy średniej wielkości ciała (wysokość ok. 1-1,5 m; masa ok. 20-50 kg) australopiteki cechowały się dużym dymorfizmem płciowym (co świadczy o hierarchicznej organizacji grupy). Najwcześniejsze ich formy żyły na terenach stosunkowo gęsto zadrzewionych (laso-sawanna), późniejsze - na otwartej sawannie.
Odżywiały się głównie pokarmem roślinnym, w tym wymagającym intensywnego żucia (np. nasiona traw, kłącza, korzenie, twarde owoce), z dodatkiem pokarmu pochodzenia zwierzęcego, uzyskiwanego drogą zbieractwa i padlinożerności. Produkty zjadane były w stanie surowym. Późniejsze gatunki australopiteków (datowane od 2,5 mln lat) prawdopodobnie wytwarzały narzędzia kamienne, jednakże raczej w celach przetwarzania pokarmu, a nie łowieckich (jak kiedyś sądzono).

Australopiteki nie posługiwały się artykułowaną mową, o czy świadczy budowa podstawy czaszki.

W materiałach kopalnych z Afryki wyróżnia się dziś kilka gatunków tych hominidów, różniących się, najogólniej mówiąc, szczegółami morfologii czaszki, aparatu żucia (w tym morfologią i wielkością zębów), rozmiarami mózgu, rozmiarami ciała i czasem występowania. Szczątki australopiteków zaliczano w przeszłości do różnych rodzajów (Australopithecus, Plesianthropus, Paranthropus, Zinjanthropus, Paraustralopithecus), obecnie większość antropologów zalicza je do jednego rodzaju - Australopithecus.
W rodzaju tym wyróżnia się dwa typy form - "masywne" i "gracylne" (o delikatniejszej budowie).
Przedstawicielami form "masywnych" (które nazywane też bywają "parantropami") są: południowo-afrykański Australopithecus robustus, wschodnio-afrykański Australopithecus boisei oraz wcześniejszy wschodnioafrykański Australopithecus aethiopicus. Ich masywność przejawia się m.in. w morfologii twarzy i szeregu specjalizacji związanych z aparatem żucia. Posiadają: dużą twarz, płaskie czoło, bardzo duże tylne zęby - przedtrzonowe i trzonowe (zęby te rozmiarami dorównują zębom goryla, podczas gdy masa ciała tych hominidów była znacznie mniejsza), a na czaszkach często występowały grzebienie kostne (strzałkowe i karkowe). Grupa gatunków "masywnych" występowała od ok. 2,6 mln lat temu (A. aethiopicus), dwa żyły równolegle z wczesnymi gatunkami rodzaju Homo (A. boisei i A. robustus) i wymarła bezpotomnie ok. 1,3 mln lat temu.

A. boisei OH5

A. boisei KNM-ER 406


A. aethiopicus

Do tzw. "gracylnych" australopiteków (wśród nich najprawdopodobniej należy szukać formy, która dała początek rodzajowi ludzkiemu) zalicza się południowo-afrykański gatunek Australopithecus africanus (pierwszy znaleziony; datowany na ok. 3,5-2,4 mln lat) oraz wschodnio-afrykański, wcześniejszy (4,2-3,0 mln lat) i bardziej prymitywny gatunek Australopithecus afarensis (np. słynna Lucy z Etiopii z 1974 r. - do niedawna najbardziej kompletny znaleziony szkielet australopiteka).

A. africanus


Lucy

W cechach A. afarensis przejawia się tzw. mozaikowość ewolucji (czaszka wygląda małpio, miednica ludzko).
Twarz jest prognatyczna (wysunięta do przodu), mózg mały (ok. 400 cm3), górne kły wystają trochę ponad linię zgryzu. Dwunożność A. afarensis jest niewątpliwa, choć w szkielecie pozaczaszkowym zachowały się pewne adaptacje do wspinania się na drzewa (być może na drzewach australopiteki szukały pożywienia lub nocowały).
Do tej grupy można zaliczyć też gatunek Australopithecus garhi (opisany w 1999 r. i datowany na 2,5 mln lat), który po raz pierwszy mógł wykorzystywać kamienne narzędzia i zacząć wzbogacać swą dietę w mięso, ale niewiele jeszcze o nim wiadomo.

HOMO HABILIS

Ok. 2,5 mln lat temu w Afryce wschodniej pojawił się Homo habilis (dosłownie - "człowiek zdolny, zręczny"); przed 40 laty uznany za najwcześniejszy gatunek naszego rodzaju (ostatnio jednak pojawiły się co do tego wątpliwości). Pierwsze jego szczątki odkryli Louis i Mary Leakey w wąwozie Olduvai (Tanzania) w 1960 roku.
H. habilis występował do ok. 1,5 mln lat temu i miał reprezentować stadium wyjściowe trendów charakteryzujących linię ewolucyjną człowieka: powiększanie się mózgu, zmniejszanie się uzębienia i zmiany proporcji twarzy. Ale H. habilis, jak się okazuje, miał mózg tylko niewiele większy od australopiteków (średnia pojemność ok. 600 cm3), a pod względem proporcji międzykończynowych był całkowicie jak australopiteki (kości kończyny górnej relatywnie długie w stosunku do kończyn dolnych).

Homo habilis wytwarzał narzędzia kamienne tzw. kultury oldowańskiej (od miejsca pierwszego znaleziska - Olduvai); był zbieraczem, padlinożercą i - być może - łowcą.
W latach 60. i 70. XX w. część antropologów była zdania, że nie należy go wyodrębniać jako nowego gatunku; od lat 90. dopuszcza się pogląd przeciwny, że formę H. habilis reprezentują nawet dwa gatunki (H. habilis i H. rudolfensis).
Pogląd, że H. habilis jest pośredni między stosunkowo prymitywnymi australopitekami i bardziej zaawansowanym Homo erectus jest generalnie uznawany za poprawny, jednak przyjmuje się, że gatunki te nie stanowiły jednej progresywnej linii ewolucyjnej (współwystępował z masywnymi australopitekami i H. erectus).

Najnowsza interpretacja szczątków H. habilis głosi, że takson ten powinien jednak być włączony do australopiteków ze względu na podobieństwa adaptacyjne, m.in. masy ciała, kształtu ciała (proporcji kończyn), wielkości mózgu, wieku dojrzewania i diety.

Louis Leakey

KNM-ER 1470