PLEJSTOCEŃSKIE HOMINIDY (Homo erectus, archaiczny Homo sapiens, neandertalczyk, anatomicznie nowoczesny człowiek)

HOMO ERECTUS

Koniec pliocenu zaznaczył się stopniowym ochładzaniem klimatu; spadek temperatury doprowadził do nastania tzw. epoki lodowcowej. Niecałe 2 mln lat temu, na przełomie pliocenu i plejstocenu, pojawił się gatunek tradycyjnie nazywany Homo erectus (dawny Pithecanthropus erectus - dosłownie "małpolud wyprostowany"), uważany za pierwszego hominida, który opuścił Afrykę, zasiedlając inne kontynenty Starego Świata.

Pierwsze znaleziska H. erectus pochodzą z Azji (m.in. sklepienie czaszki i kość udowa z Trinil na Jawie z 1891 r.); później nastąpiły odkrycia w Chinach, przede wszystkim z jaskiń Zhoukoudian (Czu-ku-tien) koło Pekinu. Ale najbogatszym źródłem materiałów kopalnych H. erectus okazały się stanowiska afrykańskie, najpierw z wąwozu Olduvai w Tanzanii, później z Kenii. Ze stanowisk nad Jeziorem Turkana (Kenia) pochodzi m.in. kompletny szkielet 12-letniego chłopca (KNM-WT 15000), datowany na 1,6 mln lat.
Charakteryzuje się on wysokim wzrostem (160 cm), długimi nogami oraz szczupłym i krótkim tułowiem (taki wzrost i proporcje ciała są typowe dla ludzi przystosowanych do tropików).

KNM ER 3733

KNM WT 15000

Czaszki H. erectus charakteryzują się grubymi kośćmi sklepienia, pochylonym czołem, wydatnymi wałami nadoczodołowymi, załamaną kością potyliczną oraz długą i niską mózgoczaszką. Do typowo "ludzkich" cech H. erectus należą: powiększona pojemność puszki mózgowej (średnio ok. 1000 cm3), kształt klatki piersiowej (beczkowaty, nie stożkowaty jak u australopiteków), budowa nosa (kości nosowe są kątowo ułożone w stosunku do siebie, tak że po raz pierwszy w ewolucji profil nosa staje się podobny do profilu nosa współczesnych ludzi), proporcje kończyn oraz powiększenie rozmiarów ciała.
Słynna "Lucy" z gatunku Australopithecus afarensis, datowana na > 3 mln lat (105 cm wzrostu), sięgała kobiecie Homo erectus (KNM-ER 1808), datowanej na 1,8 mln lat (170 cm wzrostu) ledwie do pasa.

Homo erectus był zbieraczem, padlinożercą, ale również łowcą, wytwarzającym narzędzia kamienne tzw. kultury aszelskiej (od miejsca pierwszego znaleziska we Francji) i umiejącym posługiwać się ogniem.
Ta umiejętność niewątpliwie pomogła mu przesunąć zasięg występowania do stref chłodniejszego klimatu. H. erectus migrował w dwóch kierunkach: poprzez Bliski Wschód i Gruzję (Dmanisi) dotarł do Europy, a przez Półwysep Arabski - na teren Azji, do Chin (np. Zhoukoudian) i na Jawę (np. Sangiran). Możliwość migracji pojawiła się dlatego, że prawdopodobnie wzrosła liczebność populacji, a ponieważ H. erectus stał się łowcą, musiał zapewnić sobie znacznie większe terytoria.

Dmanisi


Zhoukoudian


Sangiran 17,

Dyskusyjnym zagadnieniem antropogenezy jest wielotorowość przebiegu procesu ewolucji hominidów. Antropolodzy generalnie zgadzają się, że w okresie plio-plejstoceńskim da się wyróżnić wiele gatunków wczesnych hominidów, jednak począwszy od oddzielenia się Homo erectus, ewolucja człowieka mogła mieć już przebieg jednotorowy, tzn. w każdym momencie czasowym człowiekowate tworzyły tylko jeden gatunek.
Niektórzy antropolodzy jednak sugerują wielotorowość ewolucji i na poziomie H. erectus (dzieląc go na azjatycki gatunek H. erectus - "ślepą uliczkę ewolucji" i afrykański - H. ergaster - "przodka późniejszych ludzi"). Według amerykańskiego antropologa - Milforda Wolpoffa, nie ma żadnych uzasadnionych podstaw dla odróżniania Homo ergaster od Homo erectus.

Z Homo erectus wyewoluował Homo sapiens. Pomiędzy populacjami H. erectus i H. sapiens trudno jest wyznaczyć granice i przestrzenne i czasowe.
Wiele wskazuje wiec na to, że Homo sapiens nie powstał w wyniku procesu specjacji (filogenetycznego rozgałęzienia) - jest on tylko kontynuacją populacji Homo erectus.

WCZESNY ARCHAICZNY HOMO SAPIENS

Od ok. 400 tys. lat temu w Afryce, Europie i Azji występują formy posiadające cechy zarówno Homo erectus, jak i nowoczesnego Homo sapiens.
Przyjęło się je nazywać terminem archaiczny Homo sapiens.
W przeszłości istniała tendencja do powoływania nowych gatunków Homo na podstawie rozmaitych fragmentów ich szkieletów, mimo że nie wykazywały one istotnych różnic w stosunku do współczesnego człowieka. Wynikała ona albo z przekonania o starożytności odkrywanych szczątków, albo z braku orientacji w zmienności niektórych cech współczesnego człowieka.
Niektórzy antropolodzy i dziś upatrują wśród archaicznego człowieka nowych gatunków (Homo antecessor, H. heidelbergensis, H. neanderthalensis, i in.).

Atapuerca

Przykładem archaicznych populacji H. sapiens są czaszki z Kabwe i Florisbad (Afryka), Arago, Steinheim i Pertalony (Europa) oraz Ngandong (Azja) - te ostatnie popularnie zwane "człowiekiem z Solo".
Duże wały nadoczodołowe i niskie czoła nadają tym czaszkom archaiczny wygląd. Ich cechą nowoczesną jest, z reguły, powiększona pojemność puszki mózgowej. Czaszka z Kabwe (datowana na ok. 125 tys. lat) jest szczególnie interesująca, ponieważ jest pierwszym kopalnym hominidem, którego zęby wykazują zaawansowaną próchnicę (na 15 zachowanych zębów w szczęce aż 12 ma próchnicze ubytki).

Petralona

Steinheim

Ngandong 7

Florisbad

Arago 21

NEANDERTALCZYK

Najpóźniejszym reprezentantem archaicznego człowieka jest neandertalczyk - forma wzbudzająca kontrowersje od momentu odkrycia, do dziś. Neandertalczyk występował w okresie lodowcowym (datowany jest na 130-30 tys. lat) i znany jest z terenów Europy i Bliskiego Wschodu (po raz pierwszy był opisany na podstawie szkieletu z Neanderthal, k. Düsseldorfu, Niemcy z 1856 r.).
Na początku ubiegłego wieku, wśród antropologów panowało przekonanie, że neandertalczyk był prymitywnym, nieinteligentnym małpoludem o niepełnej pionizacji, chodzącym z ugiętymi kolanami i pochylonym tułowiem. Pogląd taki upowszechnił się za sprawą francuskiego anatoma - M. Boule'a, który na podstawie kompletnego szkieletu neandertalczyka ze stanowiska La Chapelle-aux-Saints (Francja) zrekonstruował wygląd osobnika dotkniętego patologicznymi zmianami kośćca.
Dopiero po II wojnie światowej stwierdzono, że rekonstrukcja postawy neandertalczyka była błędna i dopiero wtedy zaczęto uważać tę formę za bliską ewolucyjnie współczesnemu człowiekowi.

Czaszka z La Chapelle na tle starej rekonstrukcji

Neandertalczyka wyodrębnia się na podstawie pewnej kombinacji cech morfologicznych uważanych za specyficzne.
Charakteryzuje się on m.in.: - dużą (średnio większą niż człowieka współczesnego) pojemnością czaszki (ok. 1500 cm3), która jest niska, ale długa; - wydatnymi wałami nadoczodołowymi; - dużym i wydatnym nosem; - szczęką bez dołów nadkłowych i - krępą budową ciała.

Gibraltar

Krapina C

Amud