Palau, MiNr 1628 (15.03.2000)

Kompletna czaszka Australopithecusa, a poniżej, dla porównania, czaszka szympansa.

Kuba, MiNr 4107 (15.05.1998)

Australopiteki były głównie roślinożernymi, dwunożnymi istotami człowiekowatymi, o mózgu o objętości do 500 cm3, żyjącymi (4,5-2 mln lat temu) na obszarze Afryki.
Cechowały się niskim wzrostem, ale dość mocną budową ciała i masywną wysuniętą do przodu twarzoczaszką. Zredukowaniu uległy kły i diastema (charakterystyczna dla małp przerwa między kłem a siekaczami).
Szympans (Pan troglodytes), to najinteligentniejsza małpa człekokształtna z rzędu naczelnych, zamieszkująca lasy tropikalne Afryki równikowej. Wzrost samców wynosi do 170 cm, ciężar ciała do 80 kg (samic ok. 50 kg), a objętość mózgu ok. 400 cm3. Drogi szympansów i ludzi rozeszły się ok. 7 milionów lat temu, a genomy nasze różnią się zaledwie o ok. 1 %. (w sekwencjach kodujących; różnice uwzględniające mutacje w niekodującym DNA są nieco większe)

Palau, MiNr 1632(15.03.2000)

Pierwszy w miarę kompletny (40 %) szkielet (datowany na 3,18 mln lat temu) jednego z najstarszych gatunków australopiteka, czyli Australopithecus afarensis (od zapadliska Afar w Etiopii, gdzie został odkryty w dolnych warstwach formacji geologicznej Hadar; znalezisko to było określane także jako Preaustralopithecus).
Należał on zapewne do kobiety (choć oficjalnie szkielet oznaczono symbolem AL 288-1, to powszechnie jest znany pod imieniem Lucy). Odkryty w listopadzie 1974 roku i opublikowany cztery lata później przez Donalda C. Johansona i Tima White'a szkielet "Lucy" wykazuje mieszaninę cech małpich i ludzkich: stosunkowo długie ramiona, krótkie nogi, piramidalnie ukształtowana klatka piersiowa jak u małp człekokształtnych, mocno wygięte kości dłoni i krótkie kciuki, mogły świetnie służyć jako zaczepienie dla ciała zwieszonego z gałęzi. Za to stosunkowo krótsze i szersze kości biodrowe były bardziej zbliżone do współczesnych ludzkich.
"Lucy" - "pramatka ludzkości", jak ją nazwała prasa - liczyła sobie ok. 107 cm wzrostu i ważyła jakieś 28 kg. Umarła między 25 a 30 rokiem życia. Dziś spoczywa w gablocie Laboratorium Paleoantropologicznego w Muzeum Narodowym Etiopii w Addis Abebie, 150 km od miejsca, w którym została znaleziona.

Uzbekistan, MiNr 445 (10.05.2002)

Dalsze szczątki A. afarensis znaleziono w Belohdelie, Sibilot Hill, Hadar, Maka i Laetoli w Tanzanii.
Na tym ostatnim stanowisku zachowało się 69 odcisków stóp (datowanych na ok. 3,7-3,5 mln lat temu), odkrytych wiosną 1978 roku przez Mary Leakey i Tima White'a w skamieniałym, wilgotnym popiele pochodzącym z erupcji pobliskiego wulkanu. A. afarensis (3,9-2,96 mln lat temu) to niewielki, gracylny przedstawiciel australopiteków.
Cechował go płaski nos, cofnięty podbródek, małpia twarz, mały mózg pojemnością zbliżony do szympansa - ok. 400 cm3 (dla porównania: mózg szympansa waży ok. 350-400 gramów, a człowieka współczesnego przeciętnie 1300-1400 gramów), ludzkie zęby i wzrost 150 cm.
Nogi miał krótsze od człowieka, ze słabo wykształconymi stawami kolanowymi, a stopy dość płaskie. Za to kończyny górne były wciąż długie, barki bardziej ruchome, a palce wydłużone i zakrzywione. Składa się to na obraz istoty, która była dwunożna, ale porusza się na dwóch nogach inaczej niż my, a poza tym mogła wciąż sporo czasu spędzać w koronach drzew, używając rąk do przemieszczania się.A. afarensis posiadał też znamiona, które uważane są za nietypowe dla ludzi.
W szczególności istniały duże różnice w wielkości ciała między osobnikami męskimi (osiągającymi średnio 147 cm wzrostu i 65 kg masy) i żeńskimi (niecałe 100 cm wzrostu i 30 kg masy), co sugeruje niemonogamiczną strukturę społeczną, w której samce osiągają duże rozmiary, by konkurować o dostęp do haremu samic.
Brak jest dowodów na wykonywanie narzędzi.

Kuba, MiNr 1281 (31.03.1967)

Republika Południowej Afryki, MiNr 1139 (28.06.1998)

Palau, MiNr 1640(15.03.2000)

W 1924 roku podczas eksploatacji wapieni w kamieniołomie w Buxton Quarries koło Taung (niedaleko Kimberley w RPA) znaleziono kompletną twarzoczaszkę z żuchwą, zębami i mózgoczaszką (jej wiek określono później na ok. 2,8 mln lat).
Trafiła ona do rąk Raymonda Darta, świeżo mianowanego profesora anatomii na Uniwersytecie Witwatersrand w Johannesburgu (i do dzisiaj znajduje się w zbiorach Wydziału Anatomii tego uniwersytetu), który nazwał nieznaną dotychczas istotę w artykule opublikowanym w lutym 1925 w "Nature" - Australopithecus africanus (dosłownie - "południowa małpa afrykańska").
Dart stwierdził, że ta czaszka o pojemności ok. 500 cm3, należała do dziecka (tzw. dziecko z Taung), prawdopodobnie co najwyżej w wieku trzech lat, bo posiadała jeszcze częściowo uzębienie mleczne.
Obecnie uważa się, że dziecko to padło ofiarą orła, który porwał jego głowę do swego gniazda.

Kambodża, MiNr 2256 (25.10.2001)

A. africanus (3,6/2,9-2,3 mln lat temu) to jeden z głównych gatunków australopiteka, przypuszczalnie przodek Homo habilis.
Mniejszy od A. anamensis, o drobniejszej budowie i uzębieniu wskazującym na wszystkożerność. Pojemność mózgu wynosiła ok. 420-500 cm3.
Uważany jest na ogół za formę swoistą dla Afryki Południowej.
Różni się od wczesnych australopiteków wschodnioafrykańskich większymi zębami policzkowymi, poza tym jednak nawiązuje do A. afarensis dość prognatycznymi twarzoczaszkami i małymi, cienkościennymi mózgoczaszkami. Są ogólnie delikatnej budowy, ze smukłymi kośćmi kończyn. Ważyły zapewne ok. 50 kg.
U A. africanus różnice wielkości ciała między samcami i samicami były mniejsze niż u A. afarensis. Dalszej redukcji uległy kły, większe były zęby policzkowe, twarz nieco bardziej płaska, ale kości biodrowe nadal nie tworzyły miednicy, takiej jak u współczesnego człowieka. A. africanus poruszał się w postawie wyprostowanej, a w jego mieszanej diecie przeważało pożywienie roślinne, choć być może niekiedy zjadał trochę mięsa (głównie chyba padliny), podobnie jak u dzisiejszych szympansów, które okazjonalnie zabijają i zjadają zabłąkane małpy.
Czas spędzał w grupach, w których nie powstawały trwałe pary.

Palau, MiNr 1646 (15.03.2000)

Raymond A. Dart (1893-1988), południowoafrykański anatom i antropolog, profesor na Uniwersytecie Witwatersrand w Johannesburgu, trzymający w ręku czaszkę młodego osobnika (ok. 3 -letniego) Australopithecus africanus, tzw. dziecka z Taung, którą zbadał i opublikował w lutowym numerze "Nature" z 1925 roku.
Ta czaszka, odkryta w rumowisku jaskiniowym w kamieniołomie Buxton Quarries koło Taung (okolice Kimberley, RPA), była ówcześnie pierwszym znaleziskiem szczątków dwunożnej istoty przedludzkiej (australopiteka).

Palau, MiNr 1637 (15.03.2000)

Tzw. czarna czaszka (KNM-WT 17000) należąca do Australopithecus (Paranthropus) aethiopicus, odkryta 29.08.1985 roku przez Alana C. Walkera i Richarda Leakeya w plioceńskich warstwach w Lomekwi, na zachodnim brzegu jeziora Turkana (Kenia).
Australopithecus aethiopicus to bardzo wczesny australopitek masywny (robustny) występujący w Afryce Wschodniej, a "czarna czaszka" jest najstarszym (ok. 2,7 mln lat) znaleziskiem australopiteków masywnych, a jednocześnie ma z nich najmniejszy mózg (410 cm3). Jest za to obdarzona największym grzebieniem kostnym biegnącym wzdłuż szczytu czaszki, tzw. grzebieniem strzałkowym, którego obecność świadczy o potężnie rozrośniętych mięśniach obsługujących aparat żucia.
Gatunek ten może reprezentować niezależną ewolucję megadoncji (wielkozębności), albo być spokrewniony z innymi wschodnioafrykańskimi megadontami (prawdopodobnie był przodkiem A. boisei).

Tanzania, MiNr 14(9.12.1965)Uzbekistan, MiNr 446 (10.05.2002)

Czaszka Australopithecus boisei (dawna nazwa nadana przez L. Leakey'a to Zinjanthropus, od suahilskiego słowa "zindż" = "róg Afryki"; obecnie także stosowana jest nazwa Paranthropus boisei) i widok wykopalisk w Olduvai - wąwozie położonym przy granicy parku narodowego Serengeti (prowincja Arusha, pn.-zach. Tanzania), gdzie w 1931 roku badania podjął L. Leakey.
A. boisei to zbliżony do A. robustus australopitek masywny, często nawet opisywany jako "hipermasywny" ("hyperrobust"), występujący w Afryce Wschodniej (Etiopia, Tanzania i Kenia), cechujący się czaszką o pojemności ok. 500-550 cm3.
Jednym z najsłynniejszych odkryć jego szczątków jest tzw. "dziadek do orzechów", czyli odkopana przez Louisa Leakeya w 1959 roku czaszka OH 5 (datowana metodą potasowo-argonową na ok. 1,75 mln lat temu).
Obecnie gatunek ten znany jest już z wielu stanowisk. Najstarsze znalezisko pochodzi z Omo w Etiopii (L 74a-21 - 2,3 mln lat), najmłodsze z Olduvai (OH 3 i OH 38 - 1,2 mln lat). Inne znane stanowisko to Koobi Fora.
Olduvai to jedno z najsłynniejszych stanowisk archeologicznych i antropologicznych, znane m.in. z odkrycia w 1959 roku przez Louisa S. B. Leakey'a (1903-1972) i Mary D. N. Laekey szczątków wczesnych hominidów: australopiteków (wczesny plejstocen) i pitekantropów (środkowy plejstocen) oraz prymitywnych narzędzi z krzemienia i lawy (podobne wyroby, określane jako kultura olduwajska lub oldowańska, znaleziono na terytoriach Mozambiku, Transwalu i Zimbabwe).
W pobliżu Olduvai - w Laetoli - Mary Leakey odnalazła odciśnięte w zastygłym popiele wulkanicznym ślady stóp hominidów (dorosłego mężczyzny, kobiety i dziecka).

Palau, MiNr 1642(15.03.2000)

Louis Seymour Bazett Leakey (1903-1972), kenijski archeolog i antropolog, odkrywca skamieniałych szczątków wczesnoludzkich na terenie Afryki Wschodniej.
Wykształcony na Uniwersytecie Cambridge, w 1924 rozpoczął poszukiwania archeologiczne na terenie Afryki Wschodniej. W późniejszym okresie był wspomagany przez żonę Mary D. N. Leakey i syna Richarda Leakey'a.
W 1931 roku Leakey rozpoczął badania na terenie wąwozu Olduvai (Olduvai Gorge) w Tanzanii, który stał się miejscem najsłynniejszych odkryć jego i jego żony, która w 1959 roku natrafiła tam na szczątki hominida nazwanego Zinjanthropus boisei (obecnie znanego pod nazwą Australopithecus boisei lub Paranthropus boisei), pochodzącego sprzed 1,75 mln lat.L.
Leakey ustalił sekwencję licznych przemysłów dolnego paleolitu w wąwozie Olduvai. Poziomy najgłębsze (Bed I), zawierały przemysł zwany olduwajskim, złożony wyłącznie z obrobionych otoczaków typu tłuków pięściowych. Z tym narzędziami znaleziono szczątki Zinjanthropusa i Homo habilis. Te same szczątki występowały w poziomach wyższych (Bed II), z przemysłem abwilskim. Jeszcze wyżej (Bed III i IV) odkryto przemysły aszelskie.
Leakey uznał, że Zinjanthropus i Australopithecus nie były bezpośrednimi przodkami współczesnego człowieka, wskazywały na to szczątki innego hominida, odkryte przez jego zespół w Olduvai w 1960-1963, nazwane Homo habilis.
Leakey stwierdził, że Homo habilis występował współcześnie z Australopithecus na terenie Afryki Wschodniej, lecz wykazywał znacznie bardziej posunięty rozwój w kierunku Homo sapiens.
W 1948 na wyspie Rusinga na jeziorze Wiktorii, Leakey odkrył pozostałości wspólnego przodka małp człekokształtnych i człowieka - Proconsul africanus, żyjącego ok. 25 mln lat temu, a na wschód od jeziora Wiktorii, na terenie Fort Ternan, zespół Leakeya odnalazł w 1962 roku szczątki keniapiteka (Kenyapithecus), żyjącego 14 mln lat temu, poświadczającego kolejne ogniwo ewolucyjne między człowiekiem i małpami człekokształtnymi.
Odkrycia te udowodniły, że punktu wyjścia ewolucji człowieka należy szukać w Afryce Wschodniej, a nie, jak dotąd sądzono, w Azji.