Tradycyjnie gatunek Homo sapiens bywał ujmowany dość szeroko, przy czym formy anatomicznie współczesne (górnopaleolityczne, np. kromaniończyków) zaliczano do naszego podgatunku Homo sapiens sapiens, natomiast formy o masywniejszej, prymitywniejszej budowie (i kulturze materialnej znacznie mniej zaawansowanej, środkowopaleolitycznej) obejmowano zbiorczą nazwą "archaicznego Homo sapiens" bądź Homo sapiens fossilis, neandertalczyków zaliczając do wyspecjalizowanego podgatunku Homo sapiens neanderthalensis.
Ostatnio zaznaczyła się tendencja do ograniczania nazwy Homo sapiens tylko do tych hominidów, których cechy mieszczą się w zakresie zmienności populacji współczesnych.
Najbardziej radykalne rozwiązanie polega na podzieleniu wszystkich form anatomicznie archaicznych na kilka gatunków wedle kryteriów geograficznych i chronologicznych; plejstoceńskie formy azjatyckie - H. erectus, najstarsze formy europejskie - Homo antecessor; młodsze - Homo heidelbergensis, najmłodsze - Homo neanderthalensis; starsze formy afrykańskie zaliczane są zwykle do Homo ergaster, młodsze - bywają włączane do Homo heidelbergensis.
Alternatywne byłoby zaliczenie większości form archaicznych do Homo heidelbergensis, z zachowaniem neandertalczyków jako osobnego gatunku.

Nowym, jeszcze nie w pełni poznanym, taksonem jest Homo (sapiens) antecessor.
Kości kilku hominidów tego gatunku o mózgu objętości ok. 1000 cm3, odkryto niedawno w jaskini Cueva Mayor w Atapuerca koło Burgos (północna Hiszpania). Datuje się je w metodą paleomagnetyczną na 857-780 tys. lat. Szczątki te wykazują zagadkową mieszaninę wcześniejszych cech Homo erectus i bardziej progresywnych.
Kości palców, ramienne, miednicy i nóg przypominają kości ich następców w Europie, czyli neandertalczyków.

Homo heidelbergensis

Uzbekistan, MiNr 449 (10.05.2002)

Homo (sapiens) heidelbergensis znany jest także jako Protanthropus heidelbergensis, człowiek heidelberski, człowiek ze Swanscombe lub człowiek z Boxgrove.Żył ok. 600/500-250 tys. lat temu.
Przez niektórych traktowany jako wczesna odmiana Homo sapiens, przed blisko sto lat pozostawał najwcześniejszym znanym praczłowiekiem na kontynencie europejskim ("pierwszy Europejczyk") i na Bliskim Wschodzie (ok. 500 tys. lat temu).
Odkryty został po raz pierwszy (sama żuchwa) w 1907 roku żwirowni w Mauer koło Heidelbergu (stąd nazwa) w Niemczech i opisany w 1908 r. przez Otto Schötensacka.
Był to archaiczny hominid o dużym mózgu, bardzo podobne do form afrykańskich. Mózgoczaszka była stosunkowo wąska i dość wysoka, a czoło o wiele silniej wysklepione niż u Homo erectus. Charakterystyczne są potężne wały nadoczodołowe i stosunkowo pionowa część twarzowa.
Najlepiej poznane okazy pochodzą z Petralony (Grecja) i znad rzeki Murr w Steinheim, na północ od Stuttgartu (południowo-zachodnie Niemcy). W 1933 roku na terenie tamtejszej żwirowni odkryto czaszkę człowieka kopalnego oraz kości słonia i nosorożca. Znalezisko datowano na przedostatni interglacjał, Mindel-Riss (ok. 300-250 tys. lat temu). Charakteryzuje je delikatne spłaszczenie i spora pojemność czaszki (ok. 1100 cm3) oraz umiarkowanie masywne wały nadoczodołowe.

Francja, MiNr 2905 (20.06.1992)

Rekonstrukcja wyglądu tzw. człowieka z Tautavel (Homo sapiens heidelbergensis, Homo erectus tautavelensis) z jaskini Arago koło Tautavel we francuskich wschodnich Pirenejach (ok. 450.000 lat temu).Jaskinią Arago po raz pierwszy zainteresował się już w 1828 roku sławny paleontolog Marcel de Serres, który znalazł w niej kości zwierząt i określił je jako "przedpotopowe".
W 1963 roku Jean Abelanet odkrył tu narzędzia krzemienne, w związku z czym prof. Henry de Lumley zdecydował o rozpoczęciu badań archeologicznych.Stanowisko to stało się sławne, gdy 22 lipca 1971 roku odkryto tu czaszkę człowieka, a właściwie jej szczątki (bo było to ok. 75 ułamków) oraz część kości szkieletu postkranialnego.
Czaszkę tę, której pojemność wynosiła aż 1150-1166 cm3, oznaczono symbolem "Arago XXI". Należała ona do osobnika dorosłego, ale jeszcze dość młodego, liczącego ok. 165 cm wzrostu.Ochrzczono go mianem człowieka z Tautavel, a właściwie preneandertalskiego Homo erectus tautavelensis.
Odkrycie to pozwoliło po raz pierwszy wykazać lokalną ewolucję europejskich przedstawicieli Homo erectus/heidelbergensis w człowieka neandertalskiego.
Szczątkom ludzkim z jaskini Arago towarzyszyły wyroby odłupkowego przemysłu kamiennego, określanego jako tajacki, w którym podstawowymi narzędziami były zgrzebła, narzędzia zębate oraz "chopper" i czy "chopping tool".

Wygląd czaszki Arago XXI prezentują dwa datowniki okolicznościowe użytkowane z okazji odbywającego się w Nicei, w dniach 13-18 września 1976 roku, IX Kongresu Międzynarodowej Unii Nauk Pre- i Protohistorycznych.