"Jakże głupi byliśmy, że sami na to nie wpadliśmy!".
"Módlmy się, żeby to nie była prawda, ale jeśli to jest prawda, prośmy Pana, żeby się nie rozniosło".
"Niczego w biologii nie da się zrozumieć bez odwołania do teorii ewolucji".
"Teoria ewolucji to kłamstwo! To luźna koncepcja niewierzącego starszego pana, który tak widział świat. Może dlatego, że był wegetarianinem i zabrakło mu ognia wewnętrznego".

Każda nauka ma swoje bon-moty, czasem prawdziwe, czasem apokryficzne, w których odbijają się jej dzieje i które niosą jakieś ważne przesłanie - o niej samej, lub o jej publicznym odbiorze.
Pierwsze z zacytowanych wyżej zdań wygłosił w 1859 roku Thomas Huxley po przeczytaniu otrzymanego od Darwina egzemplarza "O powstawaniu gatunków...". Huxley był jednym z największych naturalistów XIX wiecznej Anglii i Europy, a jego fascynacja Darwinem wynikała z faktu, że ktoś wreszcie odkrył tę największą "tajemnicę tajemnic" (tak Darwin określał mechanizmy ewolucji) i że okazało się to takie proste.

Drugie zdanie, przypisywane pewnej wiktoriańskiej niewieście, odzwierciedla to samo zdumienie nad klarownością darwinowskiej koncepcji, ale jest też wyrazem niechęci wobec nowych i niewygodnych prawd. Jej prośby w każdym razie nie zostały wysłuchane.

Trzecie zdanie wypowiedziane zostało w sto lat później przez amerykańskiego genetyka i ewolucjonistę Th. Dobzhansky'ego (rodem z Kijowa zresztą), jednego z najwybitniejszych przyrodników połowy XX wieku i jednego z ojców założycieli tzw. syntetycznej teorii ewolucji, która połączyła oryginalny darwinizm z innymi działami biologii (genetyką, embriologią, biogeografią...) w jeden system nauk o życiu, w którym ewolucja gra rolę zwornika pozwalającego nadać sens i znaczenie rozproszonym przedtem faktom.

Autorem czwartego zdania jest oczywiście pan Mirosław Orzechowski, a zawarta w nim myśl (?) nawiązuje - po 150 latach - do owej pełnej lęku damy, która nie chce, by nowa prawda się "rozniosła". Z tą tylko różnicą, że dama ta przeczuwała, że to Darwin może mieć rację i chciała jedynie ukryć tę rację przed szerszą opinią publiczną.
No i nie pracowała w ministerstwie. Edukacji zresztą.

Darwinizm jednak się rozniósł i się przyjął - tak bardzo, że Darwin uznany został za jednego z największych geniuszy ludzkości (pochowany jest w Katedrze Westminsterskiej tuż przy grobie Newtona, z którym - a także Kopernikiem, Galileuszem i Einsteinem - bywa często porównywany), a jego nauka, ewolucjonizm, uważana jest za najważniejszy może wkład ludzkiej myśli do zrozumienia otaczającego nas świata. Ewolucjonizm jest, w założeniu, prosty i opiera się na kilku oczywistych prawdach. Po pierwsze więc zakłada (i wykazuje), że wszystkie żywe organizmy są ze sobą spokrewnione i wywodzą się od wspólnego przodka. Dziś wiemy to na pewno (wskazuje na to wspólnota kodu genetycznego, od bakterii do człowieka, a także ten prosty fakt, że możemy lekarstwa testować na szczurach, zamiast od razu na sobie), ale w połowie XIX wieku trzeba to było w sposób żmudny i często okrężną drogą udowadniać.
Dowody Darwina, zbierane przez dziesiątki lat, pochodziły z wielu źródeł, ale były przytłaczające; jednym z najważniejszych było pojęcie homologii (jedności budowy) narządów przystosowanych do bardzo różnych funkcji, ale wykazujących wspólne pochodzenie. Skrzydło ptaka, ręka człowieka i płetwa delfina wykonują całkowicie odmienne zadania i każdy racjonalny projektant zaplanowałby je z różnych elementów, najlepiej dobranych do spełniania ich funkcji. Tymczasem skrzydła, ręce i płetwy zbudowane są z takiej samej liczby takich samych (choć zmodyfikowanych) kości, tak samo zbudowanych komórek i tkanek. I to samo pojęcie homologii da się zastosować do wszystkich innych narządów (a także zachowań, rozwoju płodowego czy fizjologii) wszystkich w ogóle organizmów na Ziemi, przy czym im bliższe ich domniemane pokrewieństwo, tym większa liczba homologii między nimi. To zupełnie sprzeczne z racjonalnym projektem - jaki planista wymyśliłby aby rower, szybowiec czy kajak budować z tych samych i tak samo połączonych elementów?

Drugie założenie darwinizmu jest takie, że wszystkie organizmy są przystosowane do swego środowiska, ale to przystosowanie nie jest nigdy doskonałe. Idealna adaptacja nie świadczy o ewolucji - raczej przeciwnie: tylko wszechmocny projektant mógłby zaplanować doskonałe rozwiązanie, najlepiej pasujące do określonych warunków.
Niedoskonałość przystosowania świadczy o długotrwałej historii - obecność narządów szczątkowych lub niefunkcjonalnych (jak nasz wyrostek robaczkowy - homologiczny z komorą fermentacyjną roślinożerców), lub słabo funkcjonalnych (zęby mądrości), lub tzw. atawizmów (sporadyczny ogon u ludzkich noworodków) wskazuje na długotrwałe zmiany, które nie zawsze nadążały za zmianami warunków, lub które nie mogły sprostać ograniczeniom narzucanym przez dostępne materiału. Nasze ciała uważane są - i słusznie - za biologiczny majstersztyk, a dla zwolenników "inteligentnego projektu" są wręcz dowodem idealnego planu, ale dla ewolucjonistów to właśnie te wszystkie niefunkcjonalności, a czasem wręcz absurdy, są godne szczególnej uwagi. Niewygodny poród ludzkiego noworodka przez zbyt wąski kanał nieprzystosowanej do wielkiej głowy płodu miednicy, nierozumne skrzyżowanie przewodu oddechowego i pokarmowego w tchawicy (grożące udławieniem) czy niepełne przystosowanie do dwunożności (skutkujące nagminnymi bólami krzyża, żylakami nóg i zawrotami głowy) to wszystko przykłady owych historycznych zaszłości, które nie do końca i nie w równym stopniu zostały w procesie ewolucyjnych przemian udoskonalone.

Trzecie założenie darwinizmu dotyczy już wprost mechanizmu ewolucji, który tak długo umykał przyrodnikom żyjącym w - różnie nazywanym - przekonaniu o inteligentnym projekcie. Pomysł Darwina wywodzi się ze spostrzeżenia XVIII-wiecznego angielskiego duchownego i socjologa Thomasa Malthusa, że ludzie rodzą więcej potomstwa niż jest w stanie przeżyć w świecie ograniczonych zasobów. Demografowie wiedza, że tzw. prostą reprodukcję zapewnia dwoje dzieci na parę rodziców, ale w czasach Darwina dzietność była znacznie większa (sam Darwin miał dziesięcioro dzieci) i znaczna większość potomstwa nie dożywała wieku dojrzałego.
A przecież ludzie mają bardzo mało dzieci - spójrzmy na dowolne drzewo i pomyślmy, że każde z milionów nasion pojedynczej topoli to potencjalnie jedna dorosła topola, tak jak każde z tysięcy jajeczek w rybiej ikrze to potencjalnie jedna dorosła ryba. Los tych wszystkich potencjalnych bytów jest w 99,99... procentach jednakowy - wszystkie zostają unicestwione zanim zdążą wydać na świat własne potomstwo. Ta wielka rozrzutność przyrody i nadprodukcja potomstwa oznacza, że w świecie odbywa się nieustająca, cicha i powszechna selekcja, która odrzuca niemal wszystkie z gotowych już "przepisów na..." (topolę, rybę, czy człowieka) i wybiera tylko bardzo nieliczne osobniki do dalszego rozrodu. Potrzeba było doprawdy niewiele - ot, iskry geniuszu Darwina - by z tego maltuzjańskiego spostrzeżenia wyciągnąć wniosek, że ten odsiew może być zarazem wyborem, że kto ginie, a kto przeżywa nie jest czystym dziełem przypadku. Że jeśli wśród potomstwa istnieje choćby minimalna zmienność - a tego nikt już w czasach Darwina, a tym bardziej dziś nie kwestionował, to przeżywać powinni raczej ci, którzy są lepiej przystosowani do lokalnych warunków otoczenia. I że jeśli te zmienne cechy są choćby trochę dziedziczne (czego - znów - nikt już w czasach Darwina nie kwestionował), to owe lepsze cechy powinny się z czasem gromadzić w populacji - kosztem gorszych oczywiście. Że więc w przyrodzie istnieć musi powszechna i nieustająca konkurencja - bo chętnych do przeżycia jest wielu, ale szczęśliwych losów do wygrania przeraźliwie mało.