Człowiek neandertalski - Homo neanderthalensis - to wymarły typ człowieka, który występował ok. 300-30 tys. lat temu (najmłodszy znaleziony szkielet liczy 28 tys. lat).
Najwłaściwiej jest używać tej nazwy tylko w odniesieniu do hominidów z Europy i Bliskiego Wschodu (150-30 tys. lat temu) o charakterystycznej wielkiej twarzy, wysuniętej do przodu w środkowej części.

Już w okresie 600-300 tys. lat temu wśród europejskich populacji Homo erectus (Homo heidelbergensis) pojawiły się rozwinięte formy, uważane za przodków człowieka neandertalskiego, tzw. formy preneandertalskie.
Zasięg właściwego Homo neanderthalensis obejmuje całą Europę (bez Skandynawii) i zachodnią Azję (Turkmenistan), na południu po Iran i Palestynę. Pojedyncze znaleziska podobnych form znane są również z terenów północnej Afryki i Azji centralnej.

Uzbekistan, MiNr 447 (10.05.2002)

Prawdopodobnie oddzielenie się dróg rozwojowych neandertalczyków i ludzi współczesnych dokonało się zaledwie kilkaset tysięcy lat temu.
Z porównań DNA mitochondrialnego (uzyskanego ze szczątków kostnych z Neandertalu, Kaukazu i Chorwacji) wynika, że różnimy się od nich genetycznie o około 0,1 %, stąd tak bardzo emocjonujące jest dla nas pytanie: dlaczego im się nie udało i co zdecydowało o naszym sukcesie?
Przecież tak naprawdę neandertalczycy i nasi przodkowie byli zapewne jednym gatunkiem w sensie biologicznym: mogli się krzyżować i mieć płodne potomstwo (świadczy o tym m.in. niedawne znalezisko z Lagar Velho w Portugalii - dziecka o cechach mieszanych neandertalsko-współczesnych).

Klasyczni neandertalczycy zamieszkiwali głównie tereny o suchym i zimnym klimacie. Przystosowaniem ich do takich warunków były charakterystyczne proporcje ciała ograniczające utratę ciepła.
Byli to osobnicy mocno zbudowani, krępej postury, o szerokim tułowiu, o potężnych mięśniach klatki piersiowej, obręczy barkowej i karku. Ręce i nogi w stosunku do tułowia były nieco krótsze niż u współczesnych ludzi, neandertalczycy byli też nieco niżsi - wzrost mężczyzn wynosił ok. 165 cm. Ważyli przy tym ponad 80 kg, z czego duża część przypadała na muskulaturę.

Cechowała ich specyficzna szeroka i niska mocna czaszka, cofnięte niskie czoło i duże oczodoły z wystającymi wałami nadoczodołowymi, co upodabniało nieco ich czaszkę do małp człekokształtnych.
Mocno wysunięta do przodu twarz (prognatyzm) o przypłaszczonych kościach policzkowych odznaczała się dużym rozwojem jam nosowych oraz mocną żuchwę pozbawioną wyniosłości bródkowej. Puszka mózgowa neandertalczyków miała przeciętnie nieco większą objętość (1300-1700 cm3), niż u człowieka współczesnego.

Obecnie uważa się, że człowiek neandertalski uprawiał myślistwo (choć nie znał łuku i nie umiał miotać oszczepem) i zbieractwo oraz potrafił rozniecać ogień. Używał narzędzi wykonanych z kamienia, drewna i kości, a także praktykował ceremonialny pochówek zmarłych. Szkielety zwierząt znajdowane wraz ze szczątkami ludzkimi mogą być śladami obrzędów rytualnych (styp?), interpretowanych niekiedy jako prymitywne formy religijne. Neandertalczycy posługiwali się już zapewne mową (kość gnykowa, do której przyczepione są mięśnie języka, żuchwy i krtani, znaleziona w Kebra w Izraelu, prawie nie różni się od naszej, natomiast zapewne nie byli zdolni do tak wyraźniej artykulacji jak nasza, na co wskazują poszlaki genetyczne).
Pod względem archeologicznym uważa się ich przede wszystkim za twórców przemysłów lewaluasko-mustierskich (od stanowisk Levallois i Le Moustier) oraz m.in. kultury szatelperońskiej (nazwa pochodzi od jaskini Fées koło miejscowości Châtelperron we Francji) - z elementami zapożyczonymi od kultur człowieka współczesnego występującego już wówczas w Europie.

Kambodża, MiNr 2261(25.10.2001)

Szczątki neandertalczyka odkryto po raz pierwszy w roku 1829 roku w Engis w Belgi (były to kości ok. 3-letniego dziecka), następne w 1848 roku w jaskini Forbe's Quarry (Gibraltar), a dopiero w 1856 roku w Neandertal, w pobliżu Düsseldorfu (Niemcy).
Licznych szczątków neandertalczyka dostarczyły także stanowiska francuskie (najsłynniejsze to: La Chapelle-aux-Saints, departament Correze, La Ferrassie i Le Moustier, dép. Dordogne oraz La Quina, dép. Charente).

Początkowo neandertalczyków uznano za istoty głupie i okrutne, obdarzone niespotykaną i brutalną siłą, a cały gatunek za będący ślepą uliczką ewolucji.
Ten pogląd ugruntowała publikacja szkieletu z La Chapelle-aux-Saint autorstwa Marcellina Boule'a. Wielki prestiż Boule'a oraz silne po I wojnie światowej antyniemieckie nastroje (pogląd, że neandertalczycy mogli być bezpośrednimi przodkami Homo sapiens głosili wówczas naukowcy niemieccy lub piszący po niemiecku, jak np. Dragutin Gorjanović-Kramberger), nie sprzyjały bardziej obiektywnej dyskusji.

Kuba, MiNr 4068 (30.10.1997)

Czaszka Homo sapiens neanderthalensis. W sierpniu 1856 roku robotnicy eksploatujący wapień w "Kleine Feldhofer Grotte" w dolinie rzeki Düssel (na wschód od Düsseldorfu), nazwanej w 1850 roku Neanderthal - po reformie ortografii niemieckiej: Neandertal - (Doliną Neandra) na cześć XVII-wiecznego niemieckiego kaznodziei, poety i kompozytora Joachima Neandra (pseudonim literacki; grecka wersja właściwego nazwiska: Neumann), zaczęli rozkopywać rumowisko składające się z przemieszanych wybuchem warstw mułu, skały i kamieni.
Niespodziewanie odkopali czaszkę, następnie kości udowe, fragment miednicy, kilka żeber oraz kości ramieniowe i łopatki. Robotnicy uznali, że natrafili na szczątki niedźwiedzia jaskiniowego, ale wspomnieli o swym odkryciu miejscowemu nauczycielowi, którym był Johann Karl Fuhlrott, a ten od razu zrozumiał znaczenie znaleziska, choć nie był w stanie ocenić jego prawdziwej wagi.